این پست ادامه ی پست قبلیه
واحدى در تفسیر خود مى‌نویسد:

«وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» فی حرمة نكاحهن علیهم.

همسران پیامبر مادران آن‌ها هستند، یعنى ازدواج با آن‌ها براى مردان حرام است.

الواحدی، علی بن أحمد ابوالحسن (متوفاى468هـ)، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز(تفسیر الواحدی)، ج2، ص858، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، ناشر: دار القلم، الدار الشامیة - دمشق، بیروت، الطبعة: الأولى، 1415هـ.

محمد بن مفلح مقدسى مى‌گوید كه «ام المؤمنین» به معناى حرمت ازدواج با آن‌ها است و این حكم به دیگر نزدیكان همسران رسول خدا صلی الله علیه وآله سرایت نمى‌كند و سبب نمى‌شود كه مثلا دختران آن‌ها خواهران امت شوند:

وهن أمهات المؤمنین بمعنى فی حكم الأمهات فی تحریم النكاح ولا یتعدى ذلك إلى قرابتهن (ع).

همسران پیامبر مادران مؤمنان هستند، به این معنا كه آن‌ها در حرمت ازدواج همانند مادران هستند و این حكم به سایر نزدیكان همسران پیامبر سرایت نمى‌كند.

المقدسی الحنبلی، شمس الدین أبو عبد الله محمد بن مفلح (متوفاى762هـ)، الفروع وتصحیح الفروع، ج5، ص120، تحقیق: أبو الزهراء حازم القاضی، ناشر: دار الكتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1418هـ.

مرداوى حنبلى مى‌نویسد:

وَهُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِینَ؛ یَعْنِی فی تَحْرِیمِ النِّكَاحِ.

همسران پیامبر مادران مؤمنان هستند؛ یعنى ازدواج با آن‌ها حرام است.

المرداوی المقدسی الحنبلی، علاء الدین أبو الحسن علی بن سلیمان بن احمد بن محمد (متوفاى885 هـ)، الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف على مذهب الإمام أحمد بن حنبل، ج8، ص42، تحقیق: محمد حامد الفقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

ابوجعفر نحاس، مفسر، ادیب و لغت شناس مشهور اهل سنت در باره معناى «ام المؤمنین» مى‌نویسد:

«وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» أی فی الحرمة ولا یحل لهم تزوجهن.

همسران پیامبر مادران آن‌ها هستند؛ یعنى در حرمت و این كه ازدواج با آن‌ها حلال نیست.

النحاس المرادی المصری، أبو جعفر أحمد بن محمد بن إسماعیل (متوفاى338هـ)، إعراب القرآن، ج3، ص303، تحقیق: د.زهیر غازی زاهد، ناشر: عالم الكتب - بیروت، الطبعة: الثالثة، 1409هـ- 1988م.

ابو اللیث سمرقندى نیز تصریح مى‌كند كه «ام المؤمنین» به معناى حرمت ازدواج با آن‌ها است:

«وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» یعنی كأمهاتهم فی الحرمة.

همسران پیامبر مادران شما هستند؛ یعنى آن‌ها در حرمت ازدواج همانند مادران شما هستند.

السمرقندی، نصر بن محمد بن أحمد ابواللیث (متوفاى367 هـ)، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، ج3، ص42، تحقیق: د. محمود مطرجی، ناشر: دار الفكر - بیروت.

در تفسیر جلالین نیز آمده است:

« وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ» فی حرمة نكاحهن علیهم.

همسران پیامبر مادران شما هستند، یعنى ازدواج با آن‌ها حرام است.

محمد بن أحمد المحلی الشافعی + عبدالرحمن بن أبی بكر السیوطی (متوفاى911 هـ)، تفسیر الجلالین، ج1، ص49، ناشر: دار الحدیث، الطبعة: الأولى، القاهرة.

عبد الرحمن سعدى از مفسران معاصر وهابى در تفسیر خود كه این تفسیر توسط ابن عثیمن وهابى تحقیق شده است، در باره معناى «ام المؤمنین» مى‌نویسد:

وترتب على أن زوجات الرسول أمهات المؤمنین، أنهن لا یحللن لأحد من بعده.

همسران رسول خدا مادران مؤمنان هستند؛ یعنى براى احدى جایز نیست بعد از آن حضرت با همسرانش ازدواج كند.

السعدی، عبد الرحمن بن ناصر (متوفاى1376هـ)، تیسیر الكریم الرحمن فی تفسیر كلام المنان (تفسیر السعدی)، ج1، ص659، تحقیق: ابن عثیمین، ناشر: مؤسسة الرسالة - بیروت - 1421هـ ـ 2000م
شأن نزول آیه:

دلیل نزول این آیه، گفتار زشت برخى از صحابه بود كه زنان رسول خدا صلی الله علیه وآله را قبل از وفات آن حضرت بین خود تقسیم كرده بودند و هر كدام یكى از همسران آن حضرت را انتخاب كرده بود و مى‌گفتند كه اگر رسول خدا از دنیا برود، ما با این همسرش ازدواج خواهیم كرد. این سخنان به گوش پیامبر خدا رسید و آن حضرت را ناراحت و غمگین كرد، خداوند به خاطر حفظ حرمت و تسكین قلب نازنینش این حكم را نازل كرد و به همه صحابه گوشزد نمود كه هرگز حق ازدواج با همسران آن حضرت بعد از وفات ایشان را ندارید.

این مطلب به صورت گسترده در صحیح‌ترین و قدیمى‌ترین منابع اهل سنت یافت مى‌شود:

مقاتل بن سلیمان كه از قدیمى‌ترین تفسیرپردازان اهل سنت به شمار مى‌رود، در شأن نزول آیه 53 سوره احزاب «وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظیماً» مى‌نویسد:

فقال طلحة بن عبید الله القرشی من بنی تیم بن مرة: ینهانا محمد أن ندخل على بنات عمنا، یعنی عائشة، رضی الله عنها، وهما من بنی تیم بن مرة، ثم قال فی نفسه: والله، لئن مات محمد وأنا حی لأتزوجن عائشة، فأنزل الله تعالى فی قول طلحة بن عبید الله «وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظیماً» لأن الله جعل نساء النبی صلى الله علیه وسلم على المؤمنین فی الحرمة كأمهاتهم. فمن ثم عظم الله تزویجهن على المؤمنین.

طلحة بن عبید الله قرشى از بنى تیم گفت: محمد ما را از این كه به نزد دختر عمویمان یعنى عائشه رویم ! - طلحه و عائشه هر دو از بنى‌تیم بودند- سپس در دل خویش گفت: قسم به‌خدا اگر محمد بمیرد و من زنده باشم، با عائشه ازدواج مى‌كنم.

به همین سبب خداوند این آیه را نازل كرد كه «شما حق ندارید كه رسول خدا را آزار دهید و حق ندارید كه بعد از او با همسرانش ازدواج كنید كه این كار در نزد خداوند (گناه) بزرگى است».

زیرا خداوند همسران رسول خدا (ص)‌ را در حرمت ازدواج مانند مادرانشان قرار داده است و به همین سبب خدا ازدواج با آنان را گناه كبیره براى مومنان دانسته است.

الأزدی البلخی، أبو الحسن مقاتل بن سلیمان بن بشیر (متوفای150هـ)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج3، ص 53، تحقیق: أحمد فرید، ناشر: دار الكتب العلمیة - لبنان/ بیروت، الطبعة: الأولى، 1424هـ - 2003م.

و أبومظفر سمعانى مى‌نویسد:

وقوله: «ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ» قال أهل التفسیر: لما نزلت آیة الحجاب ومنع الرجال من الدخول فی بیوت النبی، قال رجل من الصحابة: ما بالنا نمنع من الدخول على بنات أعمامنا، والله لئن حدث أمر لأتزوجن عائشة، والأكثرون على أن القائل لهذا طلحة بن عبید الله، وكان من رهط أبی بكر الصدیق.

اهل تفسیر گفته‌اند كه وقتى آیه حجاب نازل شد و مردان از ورود به خانه رسول خدا (ص) منع شدند، یكى از صحابه گفت: چه شده است كه ما را از وارد شدن به دختران عموى‌مان، باز مى‌دارند ؟ قسم به خدا اگر اتفاقى افتاد (رسول خدا مرد) با عائشه ازدواج مى‌كنم.

بیشتر علما بر این عقیده‌اند كه گوینده این سخن، طلحة بن عبید الله بوده است كه از قبیله ابو‌بكر بود.

السمعانی، ابوالمظفر منصور بن محمد بن عبد الجبار (متوفای489هـ)، تفسیر القرآن، ج4، ص 301، تحقیق: یاسر بن إبراهیم و غنیم بن عباس بن غنیم، ناشر: دار الوطن - الریاض - السعودیة، الطبعة: الأولى، 1418هـ- 1997م.

ابن أبوحاتم رازى در تفسیر خود سه روایت در این باره نقل كرده است:

. 17763 عن ابن عباس رضی الله، عنه فی قوله: وما كان لكم ان تؤذوا رسول الله... قال: نزلت فی رجل هم ان یتزوج بعض نساء النبی صلى الله علیه وسلم بعده، قال سفیان: ذكروا انها عائشة رضی الله، عنها.

17764 عن عبد الرحمن بن زید بن اسلم قال: بلغ النبی صلى الله علیه وسلم ان رجلا یقول: ان توفی رسول الله صلى الله علیه وسلم تزوجت فلانة من بعده، فكان ذلك یؤذی النبی صلى الله علیه وسلم فنزل القران وما كان لكم ان تؤذوا رسول الله.

17765 عن السدى رضی الله، عنه قال: بلغنا ان طلحة بن عبید الله قال: ایحجبنا محمد، عن بنات عمنا، ویتزوج نسائنا من بعدنا لئن حدث به حدث لنتزوجن نساءه من بعده. فنزلت هذه الایة

از ابن عباس روایت شده است كه در مورد آیه «وما كان لكم أن توذوا...» گفت: در مورد مردى نازل شد كه مى‌خواست با بعد از رحلت رسول خدا (ص) یكى از همسران آن حضرت ازدواج كند. سفیان گفته است كه چنین مى‌گویند كه آن زن عائشه بوده است !

از عبد الرحمن بن زید بن اسلم روایت شده است كه گفت: به پیامبر (ص) خبر رسید كه مردى مى‌گوید: اگر پیامبر از دنیا رفت من بعد از او با فلان زن ازدواج مى‌كنم !

سخن او سبب آزار رسول خدا (ص) شد؛ و این آیه نازل گردید كه «وما كان لكم أن توذوا...»

از سدى از عبد الرحمن بن زید روایت شده است كه به ما خبر رسید كه طلحة بن عبید الله گفت: آیا محمد بین ما و دختران عمو‌مان پرده قرار مى‌دهد ؟ و خود بعد از مردن ما با همسران ما ازدواج مى‌كند ؟ قسم به خدا اگر براى او اتفاقى افتاد، بعد از او با همسرانش ازدواج خواهیم كرد.

به همین سبب این آیه نازل شد !

إبی أبی حاتم الرازی، عبد الرحمن بن محمد بن إدریس (متوفای327هـ)، تفسیر ابن أبی حاتم، ج10، ص 3150، تحقیق: أسعد محمد الطیب، ناشر: المكتبة العصریة - صیدا.

و قرطبى مفسیر شهیر و پرآوازه سنى مى‌نویسد:

وقال القشیری أبو نصر عبد الرحمن: قال بن عباس قال رجل من سادات قریش من العشرة الذین كانوا مع رسول الله صلى الله علیه وسلم على حراء فی نفسه لو توفی رسول الله صلى الله علیه وسلم لتزوجت عائشة وهی بنت عمی قال مقاتل: هو طلحة بن عبید الله... وقال بن عطیة: روی أنها نزلت بسبب أن بعض الصحابة قال: لو مات رسول الله (ص) لتزوجت عائشة فبلغ ذلك رسول الله (ص) فتأذى به هكذا كنى عنه بن عباس ببعض الصحابة وحكى مكی عن معمر أنه قال: هو طلحة بن عبید الله

ابن عباس گفته است كه یكى از بزرگان قریش از ده نفرى كه با رسول خدا (ص) در غار حراء بودند در دل خویش گفت: اگر پیامبر از دنیا برود، با عائشه كه دختر عموى من است ازدواج مى‌كنم ! مقاتل مى گوید: او طلحة بن عبید الله است

ابن عطیه نیز گفته است: روایت شده است كه این آیه در مورد یكى از صحابه نازل شد كه گفت: اگر رسول خدا بمیرد، با عائشه ازدواج مى‌كنم !

این خبر به رسول خدا (ص) رسید ! و آن حضرت نیز بدین سبب آزرده شد.

در این روایت ابن عباس با كنایه گفته است یكى از صحابه ولى مكى از معمر روایت كرده است كه او گفته است «طلحة بن عبید الله»

الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد (متوفای671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج14، ص 228، ناشر: دار الشعب – القاهرة.

دیگر دانشمندان و مفسران اهل سنت نیز بر این مطلب تصریح كرده‌اند كه ما فقط به ذكر نام و آدرس كتاب آن‌ها اكتفا مى‌كنیم:

الزهری، محمد بن سعد بن منیع ابوعبدالله البصری (متوفای230هـ)، الطبقات الكبرى، ج8، ص 201، ناشر: دار صادر – بیروت؛

البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (متوفای279هـ)، أنساب الأشراف، ج3، ص 201، طبق برنامه الجامع الكبیر؛

السمرقندی، نصر بن محمد بن أحمد ابواللیث (متوفای367 هـ)، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، ج3، ص 66، تحقیق: د. محمود مطرجی، ناشر: دار الفكر – بیروت؛

البغوی، الحسین بن مسعود (متوفای516هـ)، تفسیر البغوی، ج3، ص 541، تحقیق: خالد عبد الرحمن العك، ناشر: دار المعرفة – بیروت؛

الأندلسی، ابومحمد عبد الحق بن غالب بن عطیة (متوفای546هـ)، المحرر الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز، ج4، ص 396، تحقیق: عبد السلام عبد الشافی محمد، ناشر: دار الكتب العلمیة - لبنان، الطبعة: الاولى، 1413هـ- 1993م؛

إبن العربی، ابوبكر محمد بن عبد الله (متوفای543هـ)، أحكام القرآن، ج3، ص 617، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، ناشر: دار الفكر للطباعة والنشر – لبنان؛

ابن الجوزی، جمال الدین ابوالفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (متوفای 597 هـ)، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج6، ص 416، ناشر: المكتب الإسلامی - بیروت، الطبعة: الثالثة، 1404هـ؛

الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج25، ص 416، ناشر: دار الكتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2000م؛

الزیلعی، عبدالله بن یوسف ابومحمد الحنفی (متوفای762هـ)، تخریج الأحادیث والآثار الواقعة فی تفسیر الكشاف للزمخشری، ج3، ص 128، تحقیق: عبد الله بن عبد الرحمن السعد، ناشر: دار ابن خزیمة - الریاض، الطبعة: الأولى، 1414هـ؛

العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفای 855هـ)، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج19، ص 121، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت؛

الأنصاری الشافعی، أبویحیى زكریا (متوفای926هـ)، أسنى المطالب فی شرح روض الطالب، ج3، ص 102، تحقیق: د. محمد محمد تامر، ناشر: دار الكتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى، 1422 هـ - 2000

أبو القاسم خلف بن عبد الملك بن بشكوال (متوفای578هـ)، غوامض الأسماء المبهمة الواقعة فی متون الأحادیث المسندة، ج11، ص 711ـ712، تحقیق: د. عز الدین علی السید , محمد كمال الدین عز الدین، ناشر: عالم الكتب - بیروت، الطبعة: الأولى، 1407هـ

این حكم در حقیقت احترام نهادن به خود پیامبر اسلام و موهبتى است كه خداوند به آن حضرت كرده است؛ زیرا با سخنانى كه اصحاب گفتند و براى ازدواج با همسران آن حضرت نقشه كشیدند‌، قلب نازنین پیام‌آور خدا شكست و خداوند به منظور تسكین قلب آن حضرت، این حكم را وضع فرمودند؛ چنانچه علاء الدین الخازن در این باره مى‌نویسد:

وهذا من إعلام تعظیم الله لرسوله الله صلى الله علیه وسلم , وإیجاب حرمته حیاً ومیتاً وإعلامه بذلك مما طیب نفسه وسر قلبه واستفرغ شكره فإن من الناس من تفرط غیرته على حرمه حتى یتمنى لها الموت قبله لئلا تنكح بعده.

این اعلام بزرگداشت خداوند براى رسول خدا (ص) و واجب كردن حرمت ایشان در زندگى و بعد از مرگ است.

اعلام این مطلب، سبب شادى دل آن حضرت و سرور ایشان و شكر تمام ایشان شد؛ زیرا در میان مردم كسانى هستند كه غیرت فراوان بر خانواده خویش داشته و آرزو دارند كه همسرش قبل از او بمیرد تا مبادا بعد از او ازدواج نكند !

البغدادی الشهیر بالخازن، علاء الدین علی بن محمد بن إبراهیم (متوفای725هـ )، تفسیر الخازن المسمی لباب التأویل فی معانی التنزیل، ج5، ص 273، ناشر: دار الفكر - بیروت / لبنان - 1399هـ ـ 1979م.

همچنین ممكن بود كه ازدواج با یكى از همسران پیامبر زمینه برخى از سوء استفاده‌ها و توطئه‌ها را فراهم سازد و دشمنان و كینه‌توزان با استفاده از موقعیت آن‌ها به مقاسد سیاسى و اهداف دنیوى خود بیندیشند؛ چنانچه برخى همانند عبد الله بن زبیر با استفاده از نسبتى كه با عائشه داشت، به بسیارى از مقاصد سیاسى و دنیوى خود رسید؛ از این رو خداوند ازدواج با آنان را بر همگان ممنوع اعلام كرد.
«ام المؤمنین» بودن، مسؤولیت را دو برابر می‌كند:

به این نكته نیز باید توجه داشت كه اگر چه «ام المؤمنین» بودن مقام رفیع و دست نیافتنى براى دیگران است؛ ولى سبب نمى‌شود كه از دیگر گناهان آن‌ها چشم پوشى شود؛ بلكه مسؤولیت آن‌ها را دو برابر مى‌كند و اگر خداى نخواسته گناهى از آن‌ها سر بزند، عذابشان نیز دو برابر خواهد بود؛ چنانچه خداوند در این باره مى‌فرماید:

یا نِساءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَیْنِ وَ كانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ یَسیراً. الأحزاب/30.

اى همسران پیامبر! هر كدام از شما گناه آشكار و فاحشى مرتكب شود، عذاب او دوچندان خواهد بود و این براى خدا آسان است.